دویست پرسش درباره تولید علم
استاد حمید پارسانیا
عالمان و انديشمندان، بر اين باورند كه پرسش درست، نيمي از پاسخ است و اگر درخصوص موضوع و مبحثي، پرسشهاي آن به درستي طرح شود، بخش زيادي از راه رسيدن به پاسخ، پشت سر گذاشته ميشود. آنچه در پي ميآيد، نزديك به دويست پرسش اساسي درباره مبحث تازه توليد علم و جنبش نرمافزاري است كه سؤالهايي را از اصلي به فرعي و از كلي به جزئي، جمعآوري و تلاش كرده است حتي به پرسشهاي كاربردي جنبش توليد علم نيز بپردازد.
علم چيست؟ آيا با حوزههاي مختلف معرفتي، فرهنگي و تمدني داراي نسبت و ارتباط است و اگر چنين است، آن نسبت چيست؟
آيا آنچه «معرفت علمي» ناميده ميشود، در ساختار و محتواي دروني خود، از حوزههاي فرهنگي متأثر است يا اينكه علم، ساختار مستقل و مربوط به خود را دارد و در بود و نبود و اصل وجود خود و يا آنكه در فرايند توسعه و ضيق خود با پديدههاي فرهنگي و ديگر حوزههاي زيست و زندگي انساني مرتبط است؟
اگر علم با ديگر حوزههاي زيست و زندگي ارتباط دارد، نحوه ارتباط آن چگونه است؟ آيا هستي علم، مقدم بر وجود فرهنگ و تمدن است و يا عكس آن است و يا آنكه نسبتي متقابل بين آن دو برقرار است؟ نسبتي كه علم با دين و معرفت ديني به ويژه در متن فرهنگ و تمدن اسلامي دارد يا بايد داشته باشد، چيست؟
آيا معرفت ديني، خود معرفتي علمي است يا غير آن و آيا شناخت علمي نسبت به دين، شناختي برونديني است و شناخت ديني، غيرعلمي است؟
رابطه علم با متافيزيك و شناخت فلسفي چگونه است و آيا متافيزيك خود علم نيست؟ آيا پوزيتويسم، خود نوعي متافيزيك است؟ تأثيراتي كه پوزيتويسم در چگونگي تعريف علم داشته، چگونه است؟ تفكيك بين علم و فلسفه يا علم و دين، مبتني بر كدام تعريف از علم است؟
آيا تعريف علم، امري اعتباري و قراردادي است و اختلافات پيرامون اين مسئله از سنخ اختلافات اعتباري است يا آنكه علم داراي تعريف حقيقي است؟
علم سكولار و علم ديني كدام است؟ آيا علم، به ديني بودن و غيرديني بودن متصف ميشود؟ اسلامي شدن دانش به چه معناست؟ توحيد و شرك چه نسبتي با نظريههاي علمي ميتوانند داشته باشند؟
بسترها و مختصات دانش مدرن چيست و اين دانش چه پيوندي با تكنولوژي فرهنگ و تمدن غرب دارد؟ چه نسبتي را با تمدن و فرهنگ اسلامي پيدا كرده است؟ و ارتباطات ديگري را كه ميتوانند با اين فرهنگ و تمدن پيدا كنند و نسبتهايي را كه بايد با آن داشته باشد، كدام است؟
دانش و علم با ارزشهاي اخلاقي و آرمانهاي اجتماعي چه نسبتي دارند؟ ديدگاههاي مختلفي كه در اين باب وجود دارند و مباني نظري و فلسفي آنها كدام است؟ آيا دواريهاي ارزشي، خود نوعي معرفت علمي نيستند؟ تفكيك بين دانش و ارزش بر اساس كدام نگرش فلسفي به وجود ميآيد؟
علم با ايدئولوژي چه نسبتي دارد؟ رويكردهاي مختلف به اين مسئله، متأثر از چه بنيادها و مباني معرفتي و سلفي است؟ نسبت دانش و قدرت چيست؟ آيا قدرت، نفسالامر دانش است يا دانش و علم، معيار و ميزان سنجش قدرت است؟ مسابقت علم و قدرت به چه معناست؟ تفاوت مساوقت با مساوات كدام است؟
نفسالامر چيست؟ تطورات تاريخي نظرياتي كه در باب نفسالامر بيان شده، چگونه است؟ و اين تطورات با تحولات تاريخي و تمدني چه نسبتي دارد؟
چه نسبتي بين علم و مطلق هستي است؟ مساوقت علم و وجود به چه معناست؟ تفاوت ارتباط علم با مطلق هستي و ارتباط آن با هستيها و تعينهاي اجتماعي در چيست؟
توسعهيافتگي به چه معناست؟ آيا گسترش عقلانيت ابزاري به معناي توسعهيافتگي است؟ بحرانهاي ناشي از حاكميت عقلانيت ابزاري و انزواي ديگر انحاي عقلانيت، كدام است؟ توسعه اسلامي به چه معناست و چه نسبتي با علم ديني دارد؟ اقسام عقلانيت كدام است و علم ديني به چه مراتبي از مراتب عقلانيت متكي است؟
نسبت معرفت با جنسيت چگونه است؟ آيا علم در ساختار دروني خود، متأثر از جنسيت است يا جنسيت، برون از دروازه علم قرار ميگيرد؟
علم با شخصيت عالم چه نسبتي دارد؟ آيا علم عالم به ديگر ساحتهاي وجودي و رواني او تقليل پيدا ميكند يا عالم به ساحت علم راه مييابد؟ در صورت اخير، موانع يا زمينههاي دروني ارتقا و اتحاد عالم با علم، كدام است؟
علم با عمل چه نسبتي دارد؟ عمل، راهنماي علم است يا علم، هدايتگر عمل و اگر ارتباط و تعامل دوسويه است، اين ارتباط چگونه است؟
علم با معلوم چه ارتباط و نسبتي دارد؟ اتحاد، وحدت يا فناي عالم در معلوم به چه معناست؟ شواهد يا براهين اين ادعا كدام است؟
منابع توليد دانش بنا بر رويكردهاي گوناگون چيست؟ و روشهاي معرفتي كه بر اساس اين رويكردها شكل ميگيرد، چگونه است؟
ابعاد نرمافزاري و سختافزاري علم كدام هستند؟ نهضت و جنبش نرمافزاري توليد علم به چه معناست؟
آيا علم، توليد بشري است يا كشف، اكتشاف، ظهور و تجلي حقيقت است؟
ساحتهاي مختلف علم كداماند و توليد علم، ناظر به كداميك از آن ساحتها ميتواند باشد؟
مبدأ و منتهاي علم، كانون جوشش و خلاقيت، علت فاعل و غايي آن است؟
معناي آزادانديشي چيست؟ آيا ميتوان دانشي را در نظر گرفت كه مستقل از حوزه باورها، اعتقادات و فارغ از بيانهاي متافيزيكي باشد و آيا علم، محصول آزادي است يا آزادي، محصول علم و دانش؟
مساوقت علم و آزادي به چه معنا ميتواند باشد.
مراتب علم و عقل و ارتباط آنها با يكديگر چيست و چگونه است؟ عقل قدسي، عقل نظري، عقل عملي، عقل ابزاري، عقل كلي، عقل عرفي زيست جهان، عقل جزئي، عقل مستفاد، عقل فعال، عقل انتقادي، عقل خرد، عقل مشوب و ... به چه معناست و علم با هر يك از معاني نامبرده چه نسبتي دارد؟
فرآيند توليد علم در ايران چگونه است؟ عوامل تأثيرگذار داخلي و خارجي چه سهمي در توليد علم در ايران دارند؟
معرفت علمي، چه جايگاهي را در مسائل اجتماعي ايران يا چالشهاي دنياي اسلام دارد؟ آيا توليد علم به معناي ورود به عرصههاي علمي دنياي غرب است؟ نسبت توليد علم با ترجمه چگونه است؟
دانش بومي چيست؟ آيا علم داراي زاد و بوم است يا اينكه فارغ از علقههاي جغرافيايي و تاريخي است و اگر پيوند و ارتباطي وجود دارد از چه نوع است؟
انقلاب فرهنگي چرا و چگونه به وجود آمد؟ كدام قشر و بخش از مجموعه نظام دانشگاهي در شكلگيري آن مؤثر بودند؟ و چه آثاري را بر جاي گذاشته است و تا چه اندازه به اهداف و آرمانهاي خود دست يافت؟
گسل و فاصله دو نهاد علمي و حوزوي و دانشگاهي در جامعه ايران، چگونه به وجود آمده و چگونه قابل ترميم است؟
وضعيت كنوني و آينده فرهنگي و علمي جامعه ايران، چه نسبتي با اين دو نهاد علمي دارد؟ مدير فرهنگي ايران تاكنون چه نگاهي به اين دو نهاد داشته و دارند؟ و كارنامه آنان در تعامل با اين دو نهاد چگونه است؟
پويايي دانش بومي به طور كلي در سدههاي اخير چگونه بوده است؟ دانشهايي چون فقه، اصول، فلسفه، كلام و عرفان، چه نسبتي با ادبيات فرهنگ و تمدن اسلامي دارد؟ و در سدههاي اخير، چه تحولات و تطوراتي را پشت سر گذاردهاند؟ و تغييرات مزبور، چه بازتابهايي را در مراكز علمي و فرهنگي جامعه ايراني داشته است؟ و داوري نظريهپردازان در اين باب چيست و چگونه شكل گرفته است؟
جايگاه دانش و حوزه در توليد علم چيست؟ و هر يك از اين دو نهاد در كدام سطح و لايه مختلف معرفتي تأثيرگذار هستند؟
در حوزههاي علميه براي بارور كردن ذخيرههاي فرهنگي و ورود به عرصههاي مختلف علوم انساني و ديگر علوم، چه اقداماتي انجام شده است؟
كانونهاي تأثيرگذار در حوزههاي علميه كدامند؟ و هر يك از بخشهاي مديريتي جامعه، چه تأثيري در آن داشته يا ميتوانند داشته باشند؟ و چه اقداماتي را انجام دادهاند؟
مراكز حوزوي كه اعتبار و شئون علمي خود را از آموزش عالي دريافت ميكنند، چه نقشي را در تعامل حوزه و دانشگاه و توليد علم ديني و بومي ايفا كردهاند؟ آيا اين مراكز، بسترهاي ورود دانش مدرن به عرصه فرهنگ حوزوي بودهاند يا آنكه مباني فرهنگي و حوزوي را در گفتوگو با دانشهاي مدرن بارور كردهاند؟
دفتر همكاري حوزه و دانشگاه چرا و چگونه شكل گرفت؟ جايگاه حقوقي و تشكيلاتي اين دفتر در نظام آموزشي با اهداف و وظايف آن چه نسبتي داشت؟ و اين دفتر چگونه به صورت پژوهشكده حوزه و دانشگاه درآمد؟
دانشگاه تربيت مدرس با چه اهدافي شكل گرفت؟ نوآوريها و خلاقيتهاي اين دانشگاه در عرصه علوم اسلامي و ديگر علوم، چه فرآيندي را گذرانده و تعامل آن با فرهنگ و تمدن اسلامي چگونه بوده است؟
كارنامه مراكزي چون دانشگاه امام صادق(ع)، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)، مؤسسه آموزش عالي باقرالعلوم(ع) و دانشگاه مفيد تاكنون چه بوده است؟ و هريك از اين مراكز چه اقداماتي را در جهت تعامل حوزه و دانشگاه انجام دادهاند؟
دانشگاه امام حسين(ع)، چه نقشي در استحاله يا ارتقاي فرهنگ بسيجي داشته است؟ و چه نقشي ميتواند ايفا كند؟ اين دانشگاه چه تأثيراتي را در انتقال دانش مدرن و فرهنگ مربوط به آن به حوزه رفتاري و معرفتي بسيجيان داشته و تا چه مقدار، فرهنگ بسيجي را در ساختار معرفتي علم وارد كرده است؟
نگاه اقتصادي به علم و فرهنگ با نگاه علمي و فرهنگي به اقتصاد چه تفاوتي دارد و مديران و برنامهريزان جامعه متأثر از كدام نگاه هستند؟
چشمانداز علمي جامعه در تبيين نسبت علم با فرهنگ غربي و ديني چگونه است؟ و كانونهاي تأثيرگذار در تعريف يا تحقق چشمانداز، چه تعريفي را در نظر گرفته و چه برنامهاي را تدارك ديدهاند؟
دانشگاه آزاد اسلامي چه سهمي در گسترش علوم انساني مدرن داشته است و چه برنامهاي را براي اشراب بنيانهاي فرهنگي اسلام در قلمرو نظريات علمي دنبال ميكند؟
منبع: سایت بازتاب
